سائبر سیکورٹی
نبشتہ کار: نوتک بلوچ
دی بلوچستان پوسٹ
چہ سائبر اُرشاں رَکّگ ءِ راہ ءُ در چی اَنت؟سائبر سیکورٹی ءِ پجّار: سائبر سیکورٹی کمپیوٹر، نیٹورک، موبائل پون ءُ ڈیٹا ءِ رکّینگ ءِ نام اِنت دانکہ ھچ کس بے اجازت ءَ آیاں کارمرز کُت مہ کن اَنت یا ھیکرز، مالویئر ءُ دگہ ڈیجیٹل تھدیدانی چہ آیانی تاوان دیگ ءِ جھد ءَ بے سوب بہ بنت مرچیگیں ڈیجیٹل جھان ءَ، جھان ءِ مردم انٹرنیٹ ءَ ھالرسانی، بینکنگ، وانگ ءُ زانگ، سوداگری ءُ لیب ءُ گوازیانی واستا کارمرز کن اَنت، سائبر سیکورٹی باز کارامد جوڑ بوتگ۔
ھیکرز باز وڑ وڑیں دروشم کارمرز کن اَنت، چوش کہ دروگیں ایمیل، ھرابیں سافٹ ویئر، دروگیں ویب سائٹ، ناتوانیں پاسورڈ ءُ ناایمنیں نیٹورک، دانکہ مردمانی زاتی اھوال، زرّ یا ھاسیں ڈیٹا ءَ بہ دُزّ اَنت ھیکراں چے رکّگ ءِ واستا مردم ءُ ادارھاں پہ الّم اِنت کہ آ سائبر سیکورٹی ءِ مُھکمیں راھبندانی رندگیری ءَ بہ کن اَنت وتی رکینگ ءِ جتائیں دروشماں چہ یکے اِیش اِنت کہ مُھکم ءُ جتا جتائیں پاسورڈ کارمرز بہ بنت، چوش کہ آیانی تہ ءَ گال، لمبر ءُ چیدگ(نشانی) ھوار بہ بنت، ءُ یکیں پاسورڈ بازیں اکاؤنٹانی واستا کارمرز کنگی نہ انت۔
“ٹو فیکٹر آتھنٹیکیشن”ءِ پچ کنگ یک گیشیں ایمنی یے بکشا اِیت، پرچا کہ ایشی ءَ دومی تصدیق پکار بیت، بزان تئی موبائل ءَ یک کوڈے آئی ءِ سافٹ ویئر، آپریٹنگ سسٹم ءُ اینٹی وائرس پروگرامانی ھمک وھد ءَ اپڈیٹ کنگ باز زلوری اِنت، چوش کہ اے اپڈیٹ ھما نزوریاں گیش ءُ گیوار کن اَنت کہ ھیکر چہ آیاں پائدگ زورگ ءِ جھد ءَ کن اَنت کارمرز کنوک ءَ لوٹ اِیت کہ ناپجّاریں ایمیل یا کلوھانی تہ ءَ داتگیں لنک یا تاکدرپانی ایرگیج کنگ ءَ ھیال بہ کن اَنت، پرچا کہ اے ھما ارزانیں راہ اِنت کہ ھیکر مالویئر تالان کن اَنت۔
باوریں ءُ ایمنیں تندجاھانی کارمرز کنگ، ھاسکر آن لائن پیمنٹ ءِ وھد ءَ، ءُ ایڈریس بار ءِ چارگ اھوالانی دُزّی ءَ چت داشت کنت پبلک وائی فائی ءَ پہ ھوشیاری کارمرز بہ کن اِت پرچا کہ آ نا ایمن بنت، ءُ وی پی این ءِ کارمرز کنگ تئی ڈیٹا ءَ رکّینت کنت وتی مھکمیں ڈیٹا ءِ ھمک وھد ءَ بیک اپ زورگ ایشی ءَ مھکم کنت کہ اگاں سائبر اُرشے ھم بہ بیت، تئی اھوال ھتم نہ بنت کارمرز کنوکاں سائبر تھدیدانی بارہ ءَ پوہ کنگ ھم باز الّم اِنت، پرچا کہ انسانی ردی سیکورٹی ءِ تہ ءَ خلل بیگ ءِ مستریں سوباں چہ یکے آگاھی، شریں آدت ءُ شریں سیکورٹی اوزارانی یکجاہ کنگ ءَ چہ مردم ءُ ادارہ سائبر ارشانی تُرس ءَ باز کم کُت کن اَنت ءُ وت ءَ اے ھمگرنچیں ڈیجیٹل دنیا ءَ ھیکراں چہ رکّینت کن انت۔
سیکورٹی ءِ واست ءَ کجام وی پی این شرتر اِنت؟
ایس-256 (AES-256) وی پی این، دنیا ءِ مستریں ءُ مھکم تریں انکرپشن معیاراں چے یکے کہ تئی انٹرنیٹ کنکشن ءُ زاتی اھوالاں رکین اِیت اے انکرپشن تئی اھوالاں ھیکر ءُ میارباراں چہ انچوش مھکمی ءَ پھریز اِیت کہ آیاں وانگ یا دُزّگ نا ممکن بیت وھدے کہ ایشی ءَ گوں وائر گارڈ (WireGuard) یا آئی کے ای وی ۲ (IKEv2) ڈولیں وی پی این پروٹوکولاں ھوار کن اِت، گڑا اے تئی انٹرنیٹ کنکشن ءَ ھما دمان ءَ تیز ءُ مھکم ھم کنت یک شریںAES-256 وی پی این “نو-لاگز” (no-logs) پالیسی ءِ سر ءَ کار کنت، بزاں تئی آنلائن کارپداں ناں درپ کنت ءُ نیکہ کسے ءَ پیش دار ایت چریشی ءَ ابید، کِل سوئچ (kill switch) ءُ ڈی این ایس لیک پروٹیکشن (DNS leak protection) ڈولیں ٹیکنالوجی تئی رکینگ ءَ گیش کن اَنت، دانکہ تو گوں دلجمی ءَ پبلک وائی فائی یا ھر جاہ ءَ انٹرنیٹ ءَ بے تُرس ءَ کارمرز بکن ئے۔
فشنگ لنکس چے ءَ گْوش اَنت؟ اے مئے واستا چِہ پیم ھترناک اِنت؟
فشنگ لنکس (Phishing links) ھما ھرابیں لنک اَنت کہ سائبر اُرشکاراں جوڑ کُتگ اَنت دانکہ مردمان ءَ رد بہ دے اَنت ءُ چہ آیاں حساسیں اھوالاں (چوش کہ پاسورڈ، بینک اکاؤنٹ ءِ اھوال، یا زاتی اھوال) بہ کشّ اَنت اے لنک باز بر ءَ ای میل، ایس ایم ایس، سوشل میڈیا، یا چوشیں دروگیں ویب سائٹانی کمک ءَ راہ دیگ بنت کہ آ گندگ ءَ بلکل راستیں ویب سائٹانی وڑ ءَ بنت، چوشکہ بینک، آنلائن دکان، یا چاگردی رسانکدر ءِ تک ءُ پھنات بنت-
وھدے کہ یک کارمرز کنوکے (user) اے فشنگ لنک ءِ سر ءَ کلک کنت، گڑا آ یک دروگیں ویب سائٹے ءَ پچ کنت کہ اود ءَ آئی ءِ اھوال دُزّگ بنت، یا ھما دمان ءَ آئی ءِ کمپیوٹر یا موبائل ءَ “مالویئر” (malware/وائرس) ایرگیجگ بیت فشنگ لنکس ءَ چے رکّگ ءِ واستا، کارمرز کنوکاں لوٹ اِیت کہ مدام ھوشیار بہ بنت ءُ شکّیگیں کلوھانی(میسجانی) سر ءَ کلک مہ کن اَنت، ھاسکر ھما کلوہ کہ آیاں گیش بیھاری دیگ بیت یا انعام ءِ لالچ دیگ بیت ای میل کنوک ءِ ایڈریس ءَ شرّی ءَ بچار اِت، چیا کہ فشنگ ای میلانی گیشتر(spelling) یا (domain name) رَد یا کمّو مٹّ بنت کلک کنگ ءَ چہ پیش، لنک ءِ سر ءَ کرسر (cursor) ءَ بہ دار اِت دانکہ اسلی ویب ایڈریس (URL) پیش بئیت اگاں لنک ءِ تہ ءَ بیگانگیں آب یا اسپیلنگ ءِ ردی بہ بیت، گڑا آ شکّیگ اِنت شریں ویب سائٹ گیشتر “https” ءَ چہ بندات بنت ءُ آیاں لاک (lock) ءِ چیدگ(نشان) ھم بیت، بلے اے ایوک ءَ رکینگ ءِ پکائیں گیواری نہ اِنت۔ اینٹی وائرس سافٹ ویئر، اسپم فلٹرز، ءُ براؤزر سیکیورٹی فیچرز ءِ کارمرز کنگ فشنگ ءَ چہ رکّگ ءَ کمک کنت جوانیں گپ ایش اِنت کہ لنکانی کمک ءَ وتی زاتی اھوالاں کس ءَ مہ دے اِت، بلکیں سرکاری ویب سائٹاں ڈائریکٹ ٹائپ بکن اِت ءُ پچ بکن اِت آنلائن دنیا ءَ ھوشیاری ءُ بیداری فشنگ اُرشاں چے رکّگ ءِ مستریں وسیلہ اِنت۔
دی بلوچستان پوسٹ: اے نبشتانک ءِ تہ ءَ درشان کُتگیں ھیال ءُ لیکہ نبشتہ کار ءِ جِندئیگ اَنت، الّم نہ اِنت کہ دی بلوچستان پوسٹ رسانک نیٹورک ایشانی منّوک بہ بیت یا اگاں اے گل ءِ پالیسیانی ءِ درشانی انت-
