نبشتانک: سید ھاشمی ءِ کتاب ” بلوچی سیاھگی راست نبیسگ ” ءِ سر ءَ چمشانک
نبشتہ کار: امجد بیکس
دی بلوچستان پوسٹ
“بلوچی سیاھگی راست نبیسگ” سید ھاشمی ءِ ھما کتاب اِنت کہ بلوچی زبانزانتی ءِ پڑ ءَ انیگیں وھد ءَ یک بے مٹیں کتابے زانگ ءُ منگ بیت کہ ایش بلوچی ءِ سیاھگ ءَ را چہ پارسی ءُ عربی ءِ آباں ءُ لبزاں گیشین اِیت ءُ بلوچی زبان ءَ را بلوچی آبانی وسیلہ ءَ جُتا یک نوکیں سیاھگ ءِ راہ ءُ راھبندے دنت۔ بلوچی زبان ءِ ندکار کہ بلوچی ءِ ھما گالاں کہ رَد نویسگ ءَ اَنت آیان ءَ زبانزانتی ءِ رِد ءَ گیشین اِیت ءُ بلوچی سیاھگ ءِ تہ ءَ راہ ءُ راھبندے دنت اِش۔
اے کتاب ءِ سرھال ءَ سید نویشتگ کنت ءُ گوْش ایت کہ من 30 اگست 1962 ءَ چہ بمبئی ءَ درکپتاں دیم پہ مشکت ءَ بلے سید دلجم بیت کہ ایشی ءِ چاپگ ءِ کار واجہ شہر یار عابدی اردو ٹائمز بمبئی ءِ کارمستر ءَ وتی کوپگاں زُرتگ ءُ آ وتی جھگیر واجہ دانومل ءَ کنت کہ ھر وھدے کہ وانگی جریدگ بنت آ چہ واجہ عابدی ءَ دست اِش بہ گیپت ءُ پشکپتگیں زران ئے بدنت بلے سید ءَ را دوھپتگ سرجم نہ بیت ماں مشکت ءَ کہ واجہ عابدی کاگد کنت پہ پشکپتگیں زرانی واست ءَ وھدے کہ شہر یار عابدی ءُ دانومل ءَ زر دست کپ اَنت پد ءَ ھچ ھال ءُ اھوال نہ کنت اَنت ایشی ءِ متلب ھمیش اِنت کہ کتاب ءِ کار جریدگ بیتگ ۔
1964 ءَ سید ءِ واجھیں برات ءِ سر ھمانگو کپ اِیت بازیں جُست ءُ پدے ءَ رند سید ءَ را نبشتگ ئِے کُرتگ کہ ” دانومل گوْش ایت کہ آئی ءَ زر چہ وانگیانی دست گرگ ءَ پیسر واجہ عابدی ءَ داتگ اَنت۔ عابدی گوْش ایت کہ آئی ءَ وانگی واجہ مرتضیٰ نبیسوک (کاتب) ءَ داتگ اَنت ءُ دھلی ءَ شُتگ ۔ واجہ مُرتضیٰ بیران بوتگ پد ءَ واجہ عابدی گوْش ایت کہ ھما چاپار ءَ کہ اے وانگی ایر بوتگ اَنت آئی آس کپتگ ءُ گوں دگہ چیزاں وانگی ھم سُتکگ اَنت ۔ “
گُڑاں سید دل ءَ ایکیم کنت ءُ گوْش ایت اے کتاب ءِ دوبر نبشتگ کنگ منی واست ءَ منی زندگی ءِ تہ ءَ گرانتریں کاراں چہ یکے بوتگ ۔ بلے سید پہ بلوچی زبان ءِ زندگ دارگ ءِ ھاتر ءَ اے گرانتریں بار ءَ دوبر وتی کوپگاں زور ایت ۔
بلوچی آب
سید بلوچی آباں چہ پارسی ءَ جُتا کنت ءُ چہ عربی ءِ آبانی تہ ءَ بلوچی آباں گیشین اِیت ءُ جوڑ کنت ۔ بلوچی آبانی وسیلہ ءَ بلوچی سیاھگ ءَ را نوکیں راھبندے دنت ءُ گوْش ایت بلوچی ءِ سرجم ءَ بیست ءُ پنچ آب اَنت آ چوش اَنت کہ :
ا ب پ ت ٹ ج چ د ڈ ر ڑ ز ژ س ش ک گ ل م ن و ہ (ھ) ء ی ے –
بلوچی ءِ تیوگیں آب ھمے بیست ءُ پنچیں اَنت ۔ آ دوازدہ آب بلوچی ءِ نہ اَنت ھمے دوازدھیں آبانی تہ ءَ نُھ آب عربی ئیگ اَنت ءُ دگہ سَے آب اربی ءُ پارسی دوئینانی اَنت ۔ چوشکہ : ث ح ذ ص ض ط ظ ع ق اَنت ۔ اے نُھیں آب عربی ئیگ اَنت بلوچی آب نہ اَنت اگاں اے آب کُجام لبزے ءِ تہ ءَ بنت بزان کہ آ لبز پھک عربی زبان ءِ لبزے اِنت ۔ بلے خ، ف ءُ غ اے سَے آب پارسی ءُ عربی ئیگ اَنت اگاں اے سَئیں آب کُجام لبزے ءِ تہ ءَ اتک اَنت بزان آ لبز یاکہ پارسی ءِ اِنت یاکہ عربی ءِ لبزے اِنت ۔
اے دوازدھیں آبانی مٹاں ماں بلوچی آباں سید چوش گیشین اِیت :
عربی آب : بلوچی ھمتواریں آب
ث / ص : س
ح، خ : ھ
ذ ض ظ : ز
ص : س
ط : ت
ع : ا
غ : گ
ف : پ
ق : ک
اے آبانی ماں بلوچی ءَ بدل چو اے وڑا اَنت پہ درور :
ث ءِ س : وارث – وارس
خ ءُ خ ءِ ھ : محمد – مھمد ، خیر بخش – ھیربکش
ذ ءِ ز : ذات ، ذاکر – زات ، زاکر
ع ءِ ا ء : نعیم – نئیم
غ ءِ گ : روغ ، ورغ – روگ، ورگ
ف ءِ پ : فاروق – پاروک
ق ءِ ک : وقار – وکار
ص ءِ س : صادق – سادک
ض ءِ ز : ریاض – ریاز
ط ءِ ت : طارق – تارک
ظ ءِ ز : منظور – منزور
رومن بلوچی
سید رومن ءُ بلوچی آباں دیم پہ دیم کنت، بلوچی سیاھگ ءَ رومن سیاھگ ءِ تہ ءَ ترینگ ءِ جُھد ءَ کنت ءُ گوْش ایت کہ لھتیں آب بلوچی ءِ ھست اَنت کہ آیانی مٹ ماں رومن ءَ نیست اَنت ، آ مارا جوڑ کنگی اَنت بلے سید وت ھم ٹاھین اِیت اِش ۔ ءُ رومن ءِ لھتیں آب ھست اَنت کہ آیانی مٹ ماں بلوچی ءَ نیست اَنت بلے ایشانی ھچ مسئلہ نہ اِنت پرچے کہ آ مارا درکار نہ اَنت ۔ نوں ما رومن ءُ بلوچی آباں دیم پہ دیم کن اَیں ءُ چار اَیں ۔
ا – A، ب – B ، پ – P، ت —–، ٹ – T، ج – J، چ—–، د – D، ڈ —-، ر – R، ڑ —- ، ز – Z، ژ —-،
س – S، ش—-، ک – K، گ – G، ل – L، م – M،
ن – N، و-W/O ھ – H، ء —-، ی – I، ے – Y
ت ، چ ، ڈ ، ڑ ، ژ ، ش اے بلوچی ءِ ھما آباں کہ ایشانی مٹ ماں رومن ءِ تہ ءَ نیست اَنت ۔ ایشاں ءَ سید چو دو آب ءِ دُروشم ءَ زیر اِیت ءُ “H” ءَ تہ ءَ ھوار کنت ءُ ٹاھین اِیت اِش ۔ ت – TH، چ – CH، ڈ – DH، ڑ – RH، ش – SH
پد ءَ “چ” ءِ مٹ “CH” زرتگ بلے C ءِ جند وت ھچ آب ءِ مٹ نہ اِنت گُڑاں سید “ء” ءِ جاگاہ ءَ C ءَ زوریت بلے C شرین وڑے ءَ نہ گیشیتگ اِنت ۔ اے مارا اڑین اِیت اِنت ۔ پہ درور : دُزّ پاد ء وت آتک –
DUZZ PAD C WATH ATHK
پس ئِے بُرت – PAS EC BURTH
C F Q V X
اے رومن ءِ ھما پنچیں آب اَنت کہ ایشانی مٹ ماں بلوچی ءَ نیست اَنت ۔ بس ” ء ” ءِ بدل سید C ءَ زیریت اِنت ۔ البت سید گوْش ایت A – E – U پہ سُرینوکاں کارمرز بنت ۔ پہ زبر ءَ A، پہ زیر ءَ E ءُ پہ پیش ءَ U کارمرد بنت ۔ بلے A – I – O -Y
کشّاب اَنت ۔ آ سئیں سُرینوک ھم کشّاباں گوں شُمار بنت سرجم ءَ ایش اَنت ۔ A A E I O U X
سید گوْش ایت کہ پہ ڈک ءَ دو آب زیرگی اِنت انچوشکہ : ٹِکّ – TEKK، بَٹّ – BATT،
جِنّ – JENN، سُر – SURR
ھما آباں کہ “H” گیش کنگ بوتگ اَنت پہ ڈک ءِ واست ءَ آیانی تہ ءَ ما چہ “H” ءَ پیسر ءِ آب ءَ در کنیں ۔ انچوشکہ : مُچّ – MUCCH، بِڈّ – BEDDH، پُژ – PUZZH
(ڑ ءِ آب ڈک نہ بیت )
ءَ ، ءِ ، ءُ
“بُندر ءَ چوشیں سَئے گال 1953 ءَ “بلوچی زبان ءِ سرچمّگ (کراچی) ” ءِ بلدکارانی دیوان ءِ دیم ءَ ایرکنگ بوتگ اِت اَنت کہ چہ مزنیں گپ ءُ ترانے ءَ رند منگ بوت اَنت ۔ ابید چہ “سرچّمگ” ءَ ۔ 1955 ءَ مگسی ھاؤس کراچی ءَ دگہ یک دیوانے ءَ نِشت کہ اے دیوان ءَ کوئٹہ ءُ کلات ءِ مستریں ندکار ءُ لَچّہ کار ھم گون اِت اَنت اے گال پد ءَ منگ بوت اَنت ءُ گوں ایشاں دگہ گالے “یں” ھم منگ بوت “
سید ءِ گوْشگ اِنت کہ اے کتاب بُنرھبندے کتابے وَ نہ اِنت ۔ سید ءَ ایشی ءِ تہ ءَ بلوچی ءُ رومن سیاھگ ءَ را ٹاھینتگ ءُ بلوچی ءِ درآمدیں گالاں ءَ گیشینتگ ءُ ھماگال کہ ماں بلوچی سیاھگ ءَ رد نویسگ بوگ ءَ اَنت ۔ آیاناں زبانزانتی ءِ رد ءَ گیشینتگ اَنت ۔ پہ گواچنی سید ھاشمی وت رومن بلوچی ءِ سکیں منوگرے بوتگ ءُ گوْش ایت اگاں ما رومن ءَ بزیریں ۔ “رومن بلوچی ” بلوچی ءِ سیاھگ ءِ جیڑہ ءَ شر گیش ءُ گیوار کنت ۔ اگاں ما رومن وتی کُرتیں گُڑاں اے درگت ءَ من ءَ دگہ کتابے ھم نوشتگ کنگ لوٹ ایت ۔
رومن بلوچی ءَ اول سر ءَ بلوچ راج منگ ءَ تیار وَ نہ بیت وھدے کہ رومن بلوچی سیاھگ ءِ جیڑہ ءَ شر گیش ءُ گیوار بہ کنت ءُ پہ بلوچی سیاھگ ءَ ارزانی پیداک بہ کنت ۔ ءُ اے باروا بلوچ زُبانزانت شریں وڑے ءَ کار بہ کننت وتارا سائینٹیفیکلی مِہ منارین اَنت گُڑا بلوچ راج رومن بلوچی ءَ وتی کنگ ءَ تیار بیت ءُ رومن ءِ زورگ ءَ ھچ چَک ءُ پد نہ بنت ۔ البت رومن بلوچی ءِ وتی کنگ ءِ باروا سید گوْش ایت : “اگاں تُرکی زُبان ءِ رنگیں یک سرجمیں سرکاری زبانے ءِ سیاھگ ءِ مٹ کنگ ءُ رومن ءَ ترینّگ ءِ رنگیں مزنیں کارے اتاترک ءَ پہ آسانی کُرت گُڑا بلوچی سیاھگ کہ دنیگا وتی بُنگیجی منزلان اِنت چتور ترینگ نہ بیت ۔ “
گُڈ سر ءَ من ھمے گوْش آں اگاں ما رومن بلوچی ءَ بزیریں وتی بہ کن اَیں رومن ارزانی ءَ گوں بلوچی سیاھگ ءِ جیڑہ ءَ گیش ءُ گیوار کنت ءُ بلوچی گالوارانی ھم گیشینگ ءَ پہ ارازنی پیداک کنت البت رومن بلوچی مارا زُبانزانتی ءُ سائینٹیفیکلی رد ءَ شریں وڑے ءَ تپاسگ لوٹ ایت گڑاں بلوچی سیاھگ ءِ جیڑہ پھک گیش ءُ گیوار بیت انچوشکہ سید گوْش ایت دانکہ زبان ءِ سیاھگ ءِ جیڑہ مہ گیش ایت آ زبان وت ءَ زندگ داشت کُرت نہ کنت ۔ اگاں ما وتی ماتی شھدین زبان بلوچی ءَ زندگ دارگ لوٹ اَیں گُڑاں مارا بلوچی سیاھگ ءِ جیڑہ گیش ءُ گیوار کنگ الّم لوٹ ایت ۔
دی بلوچستان پوسٹ: اے نبشتانک ءِ تہ ءَ درشان کُتگیں ھیال ءُ لیکہ نبشتہ کارے جِندئیگ اَنت، الّم نہ اِنت کہ دی بلوچستان پوسٹ رسانک نیٹورک ایشانی منّوک بہ بیت یا اگاں اے گل ءِ پالیسیانی درشانی اِنت۔
