نبشتانک: زبانانی پدمنتگی ءِ اڑ ءُ جنجال
نبشتہ کار: عزیز اعجاز
دی بلوچستان پوسٹ
میان اُستمانی رِد ءَ چوشیں بازیں گل پہ اے گپ ءَ تکانُسر انت کہ سرجمیں دگنیا ءَ زبانانی پدمنتگی ءُ بیگواہی سبب چی اَنت، اے گواچنیءِ شوھازگ ءَ پہ ھمک سال جتا جتائیں گامگیج زورگ بوگ ءَ اَنت ءُ زبانانی پدمنتگی ءِ گیش ءُ گیواری ءَ پہ چن ءُ لانچاں مالی کُمک برجاہ انت۔ زبان نہ ایوک ءَ پہ ھبر کنگ ءَ کارمرد بیت بلکیں زبان راجانی ابدی راجمان ئِے شونداری ءِ یک گیچنیں درشانی ءِ چیدگ اِنت، زبان ءَ گوں یک راجے ئِے دودمان، دود ءُ ربیدگ، ارواہی ءُ تب زانتی ءِ دْرستیں بُنگیجی زانت ءُ راز ہمراہ اَنت۔ پمشکا راجانی زندمانءُ ابدماں زبان انت، زبان ءِ مرگ، بیگواہی، مرمرانک ءُ پدمنتگ بوگ لھتے انچیں گواچنی انت کہ پراموشگ نہ بنت۔ ھر ہما وھد ءَ زھگاناں آھانی جندے زبان ءَ دربرجاھاں وانینگ نہ بوت، ھر ہما وھد ءَ راج ءِ نوآبادیاتی کالب ءَ اِیردست بوت، ھر ہما وھد ءَ دگہ زبان ءِ مارکیٹی زبان جُوڑ بوت، ھر ہما وھد ءَ لبز بلد یک زبان ءَ را نہ بوت، ھر ہما وھد ءَ آزاتیں لبزانکی گل نہ بوت، ھر ہما وھد ءَ راج ءَ را زبان زانت نہ بوت، ھر ہما وھد ءَ زھگاں وتی ماتی زبان ءَ ھبر کنگ ءَ چہ گیش دگہ زبان ءَ را ارزِش دات، ھر ہما وھد ءَ زبان ءِ لکھوڈ جیڑہ ءَ سر پٹال بوت گڑا تچک ءَ ایشی ءِ متلب ہمیش انت زبان پدمنتگی نیمگ ءَ جنزان انت، پدمنتگی اببد زبان دگہ بازیں مسلہ ءُ جیڑھانی دوچار کپ ایت۔
اے جھانی جیڑہ چوناھا کوھنیں جیڑ ئِے، چوشکہ دگنیا ءَ بازیں چوشیں زبان ھست انت کہ آ بیگواہ بوگ ءَ انت، چوشیں ھم زبان ھست انت کہ آ بیگوائی ءِ سیمسراں لونجاں انت، بلے ھما زبان کہ پدمنتگی ءِ جیڑہ ئِے دیمپاں انت، Linguistic Society of America ءِ رِد ءَ کہ آئی ءَ یک نبشانکے ئِے تہ ءَ نبیستگ، ” چہ زبان ءِ بیگوائی ءَ رکینگ اینکسیں در مشکلیں کارے نہ انت کہ پھمگ بوگی انت “۔
زبان ءِ پدمنتگ بوگ ءَ پہ بازیں سبب ھَوار انت، زبانے کہ پدمنتگ بیت بزانکہ آئی ءِ دود ءُ ربیدگ گُبارانی میان ءَ بیگواہ انت، اگاں یک راجے ئِے دود ءُ ربیدگ ءُ دودمان پدمنتگ بنت آ راج ءَ پہ، آ راج ءِ پہ پجارگ ءَ گڑا ھچ چیزے نہ گواھیت۔
اَنتونی سی ووڈبوری Anthony C Woodbury وتی یک نکانے ئِے توک ءَ گُش ایت کہ آئی ءِ سرھال انت،
What is Endangered Language?
“ہما راجمان کہ آ لوٹیت وتی زبان ءَ بہ پلگاریت گڑا آئی ءِ ھاتر ءَ چوشیں بازیں آسراتی ھست انت، بلے بندات ءَ اے زانگ المی انت کہ زبان ءِ پدمنتگی ءُ بیگوائی ءِ سبب چی اَنت، چوشکہ اگاں Hebrew ءِ زبان ءِ درور اِیر کنگ بہ بیت گڑا کوھنیں Hebrew ءِ زبان کہ آ ایوک کوھنیں لکھوڑ ءُ وانگ ءُ نبیسگ بوتگ، بلے وھدے دیمروئی ءَ Hebrew زبان ءَ گپ کنوکاں ماریت کہ آھانی زبان وھدے گاماں سُست انت گڑا آھاں وتی زبان ءِ دیمروئی ءِ ھاتر ءَ جُھد کت ءُ مروچی ھما کوھنیں زبان ماڈرن ھیبرو Hebrew ءِ نام پجاراگ ءُ زانگ بیت۔
ھُوک ءُ کروک ءِ گُشگے رَد ءَ کہ آھاں 2008 ءَ وتی پٹ پولی پپیر A Journey in Search of English ءِ توک ءَ نبیستگ، کساس یک زبانے ہر دو ہپتگ ءَ مرگ ءِ نیمگ ءَ راوان انت، ہمے گپ ءِ پلہ مَرزی زبان زانت ڈیوڈ کرسٹلءَ ہم کتگ کہ ہر دو ہپتگ ءَ یک زبانے مرگ ءِ کورچات ءَ مِیلاں انت۔
چوناھا ھبر ءَ چہ کس بے سما نہ انت کہ ہما راجمان کہ اود ءَ دو یا دو ءَ چہ زیات زبان ءَ ھبر بوگ انت، کہ آھاں چہ یکے زور آوار انت گڑا بزانکہ ایردستیں زبان ءِ ھاتر ءَ زندمان گرانیں نوبتے ئِے دروشم ءَ پجارگ بیت۔ چوشکہ ولفگنگ ڈریسلر ءُ زبان ءِ مرگ ءِ سرھال ءِ سر ءَ 1988ءَ اے ھبر تچک ءَ گشتگ ات کہ، زبان ءِ مرگ ہما وھد ءَ دیم ءَ کیت وھدے یک مانگیشتگیں چاگردے ءَ کہ اود ءَ دو ءُ زیات زباناں ھبر بہ بیت ءُ ھما زبان کہ زور انت آ ایرموشیں ءُ ایردستیں زبان ءُ ایر برت بازیں زبان زانتانی گُشگ اِنت کہ 2100ءَ دگنیاءَ ھستیں 7000زباناں چہ نیم درسد مرمرانکی سیمسراں سر بیت ءُ یک زبانے کہ مر ایت گڑا آ وتی ہمرائی ءَ زانت ءِ امبارے، دپترے، دود ءُ ربیدگے، ابرامی چاگرد ءُ بنیادم ءِ زانتی مگزے اوں بارت گوں، اے راستی ءِ پلامرزی ءَ نیشنل جیوگرافک سوسائٹی ءَ ھم تپاک کتگ، چُشکہ سیموئل جونسن ءَ گشتگ کہ من اے ھبر چہ باز تکانُسر ءُ مونجاں کہ وھدے زبانے مر ایت گڑا آ وتی ہمراہی ءَ راجانی ہما گیدی لٹریچر اوں بارت گوں کہ آ زانت ءُ زانشی دریگے کِلیت اِنت۔
دْرستیں چہ تکانُسریں گُمان ایش انت کہ اے کرن ءِ گڈی ءَ دگنیا ءِ 90 درسد زبان مرمرانکی سیمسراں جنزان انت۔ یک زبانے مرگ ءَ چہ مراد ایش انت، کہ بنیادمی درشانی ءِ ساپ ءَ تچکیں درنگازی ءِ درستیں ہما ازمکار بیگواہ بنت کہ یک راجمانے ءَ جوڑ کن انت، زبانے پدمنتگی ءُ بیگوائی ءِ مستریں آثراں چہ یکے ہمیش انت کہ دود ءُ ربیدگی ھمک رنگیں رسم شگالی ءِ آماچ بنت۔
ڈیوڈ کرسٹل ءِ گُشگ ءِ رِد ءَ ہر یک زبانے، ھندی زانت ءِ دریگ ءَ پچ کنگ ءِ کلیت ءِ ارزشست ءَ داریت ھندی زانتانی توک ءَ درمانی زانت ءِ راز، چاگردی ءُ راجمانی پھمِندگی، مولُمی ءُ موسمی زانت ءِ وڑ ءُ پیمانی زانت، ارواہی رُوِش، ازمکاری ءُ متولوجیکل داستان ھوار انت۔
چوناھا زبان ابرمی شکل ءُ دورشم ءَ ودی بوتگ انت ءُ ہمے رنگ ءَ چیر اوں تر انت، اے یک دپتری گواچنی یے، چہ ایشی ءَ کس بے سما ھم نہ انت۔ سرجمیں دگنیا اگاں چارگ بہ بیت گڑا ہمے کچ ءُ کساس ءَ کہ زبان رودوم زورگ انت ہما کچ ءُ کیل ءَ زبان بیگواہ بوگ ءَ انت۔ اے گپ ءِ پلامرزی ءَ ڈیوڈ کرسٹل انڈیا ءِ زبانانی بابت ءَ تران ءَ گُشیت زبان زانتی پڑ ءَ تنگت ءَ اے ھبر تچک نہ انت کہ دگنیا ءَ چنچوک زباناں ھبر بوگ انت، بلے یک پٹ ءُ پولے ءِ درگت ءَ، 1996ءِ زمانگ ءَ سرجمیں جھان ءَ 6703 زبان بوتگ، چہ آھاں 1000ایوک ءَ امریکہ ھبر کنگ بیت، 2011زبان افریقہءَ، 225یورپءَ، 2165ایشیاءَ، ءُ 1320 Pacific ھنداں کہ آئی ءِ تہ ءَ آسٹریلیا ھم ھوار انت، ایشی ءَ چہ ابید زبان زانت گش اَنت کہ دگنیاءَ 5000ءَ چہ گیش زبان ھست انت۔
یک زبانے ءِ یک چاگردے ءَ بیگواہ بوگ ءَ چہ متلب ایش انت کہ آ دود ءُ ربیدگی وتی پجار ءَ ھم بیگواہ کنت، اگاں اے درگت ءَ ھیرتی ءَ چارگ بہ بیت، بلوچ چاگرد ججانی شاھگانی آماچی ءَ ابید زورآواریں زبانی اَسر ءَ لگتمال انت، مئے شھدیں زبان کہ بلوچی ءُ برائوئی ءُ ادگہ بازیں ھست انت، آھانی سر ءَ اُردو ءُ انگلش ءِ اثر پراموش نہ بیت۔
مئے مردم وتی زباناں وانگ ءُ نبیسگ ءَ پھک پراموش انت، مئے گْور ءَ پھکیں ءُ ھلکی گالوار ءَ ھبر گیشیں مردمانی اکل ءَ چہ سر گوازیت، بلوچی ءُ برائوئی زبان وانگجاہاں وانینگ نہ بنت،انگلش زبان ءِ ھِیل کنگی رواج گیش بوتگ، چوشیں ادارہ باز کم انت کہ اود ءَ ماتی زبان ءَ وانینگ بیت اِنت۔
جھانی شاھگانی ءُ انفارمیشن ٹیکنالوجی دود چوناھا پہ پدمنتگیں زبانے ءَ مزنیں چکاس انت۔ اگاں اے چکاسانی دیم ءَ راج ءِ اُشتات مہ کنت ءُ آ را ھاٹیگ مہ بیت گڑا زبان تاوان بار بیت۔ ہمے تاوان سمائی ءُ بے سمائی ءَ ھم بیت کنت، بلے ایش سوب آں چہ یک سوبے الم ءَ یک نہ یک زور آواریں تاکتے ءِ رنگ ءَ بیت کنت۔ ایشی ءِ ٹپاس ءِ ھاتر ءَ اے چاراگ المی انت کہ، چاگردی پجار ءَ تاوان رسگ انت کہ نا، ہمے تاوان یک بے سوب مندیِ چیدگے ءِ دورشم ءَ بوت کنت۔ بلے دومی نیمگ ءَ اے ھبر ءَ چہ ہم پراموش بوگی نہ انت، اگاں یک ٹولی یے چاگردی پجّار ءَ تاوان رسینگ انت۔ المی نہ انت آئی زبان ہم تاوان ءِ آماچ انت، چوشکہ Chumash کہ California ءِ نندوک انت، آھانی زبان پمدمنتگی آماچ بوت بلے آھانی دُودمانی پجار ءَ را ھچ پیم ءَ تاوان نہ رس اِت، اے گپ ءَ چہ پراموش بوگ تچک ءَ ڈالچاری ءِ زانگ بیت کہ ما بہ گوش آں زبان یک ٹولی یے، یک راجے یک ھندی ٹکے ءِ پجار ءِ مھکمیں چیدگے نہ انت، پرچکہ یک چاگرد ئِے مردمانی پجارگ ءَ پہ آسانیں وڑے ءَ دود ءُ ربیدگی، اَرواہی، زانتی ءُ اکلی تجربُگ کمک کن اَنت۔اگاں اے تاوان ءِ آماچ اَنت گڑا بزانکہ زبان ءُ پجار ءِ پجاراگی وسیلہ گُبارانی توک ءَ گار انت۔
بُندری دورشم ءَ وھدے زبان تاوان بار بیت گڑا آئی ءِ رسم ءُ رواجی تھر، شائری، ردانکی رد، گپ ءُ تران ءِ وڑ ءُ پیم، ھَیل ءُ رَوِش، مارشت دْرست یک دگہ زبانے ئِے شکل ءُ دورشم ءُ اَسر بار بنت- چوشیں بازیں زبان ھست انت کہ آھانی پِراہ ءُ شاھگانی انچو مزن انت کہ آھانی کِر ءَ لبزانی امبار ھست۔ چوشکہ گرین لینڈ ءِ زبان ءِ درور زورگ بہ بیت گڑا Kate Yoder ءِ رِد ءَ گرین لینڈ ءِ دپتری زبان سک جلوانک ءُ زیبناک انت، انچوش جتا ءُ بے مٹ انت کہ اے زبان ءَ انچیں دراجیں لبز ھست انت کہ آ انگلش ءِ رِداں چہ دراج ءُ مستر انت۔ Kate Yooder ءِ گشگ ءِ درگت ءَ، موسمی بدلیانی اَسر ھم زبان ءَ تاوان بار کن اَنت، چوشکہ وھدے مردم چہ وتی ھندی جاہ ءُ دمگاں چہ توپان، ناگیگیں جاور، زِری بدلی دگہ انچیں ابرمی ءُ چاگردی مَولمانی سوب ءَ چہ دگہ جاہ ءَ رو انت ءُ جاھمنند بنت گڑا آ یک نوکیں زندے بندات ءَ تگ ءُ تاچ ءَ بنت، ہمے رنگ ءَ آھانی چاگرد اوں مٹ بیت ءُ نوکیں روایات ءُ رسمانی ھاتر ءَ آھاناں وتی بازیں وڑ ءُ ڈول ہم بدل کنگ کپاں ءُ ہمے جاوراں چہ زبان ءِ سر ءَ زنڈیں اَسر کپ ایت۔
اگاں زبان ءِ پدمنتگی ءَ چارگ لوٹ ئے، اول بچار کہ زبان ءَ پھک ھبر کنوکیں زھگ ھست کہ نیست، وانگ جاھاں زبان وانینگ بوگ ءَ انت کہ نہ نا، دومی اے ھم چارگ لوٹ ایت کہ زبان ءِ دود ءُ ربیدگی وڑ ءُ پیماں وت مٹ کتگ کہ نا، سیمی اے چارگ ھم المی انت کہ یک راجے ئِے راجی، گیدی ءُ لبزانکی دپتر چنچو اَسر بار انت، اگاں آسر بار انت گڑا بزانکہ زبان پدمنتگ انت، گڑا بزانکہ کہ زبان ءِ دیمروئی ءَ پہ گیشیں کردے پکار انت۔ میان استمانی رد ءَ چوشیں باز زبان ھست کہ آ زباناں گپ ءُ ھبر کنوک یک ءُ دو پشت کپتگ، بلے زبان زانت پہ چوشیں زبانانی مرگ ءَ تکانسر انت ءُ جُھد کنگ انت کہ چوشیں زبانانی گڈی ھبر کنوکاں چہ لبزیت مُچ بکن اَنت ءُ لنز بلد جوڑ بکن اَنت تاں زبان رکنیگ بہ بیت، چوشکہAyapaneco زبان کہ مرچاں میکسیکو ءِ نام ءَ پجارگ بیت، اشی ءِ بازیں اَڑ انت دیستگ، اسپین ءِ اُرش، جنگ، توپاں، زرمبش ءُ ڈُکال ءِ اماچ بوتگ ءُ مرچاں مرمرانکی سیمسراں رس اتگ۔ نوں ایوک اشی ءِ دو مردم چوشیں پشت کپتگ کہ اے زبان ءَ ھبر کت کن اَنت بلے آ دوئیں یکے دومی ءَ گوں ھبر کنگ ءَ ساڑی نہ انت۔ Daniel Susalak کہ یک ھندوستانی زبان زانت ءُ Anthropologist ءِ آ جُھد کنگ انت کہ Ayapaneco زبان ءِ یک لبز بلدے رد ءُ بند بہ دے آں تاں اے زبان سرجم ءَ ھلاسی نیمگ ءَ مہ روت۔
ھندی رد ءَ مارا انگت موہ ھست، کہ پہ وتی شِہدیں زباناں پہ گیش ءَ چہ گیش کار بہ کن آں، لبز بلدانی دیمروئی ءَ پہ گامگیج بزوراں، گیدی کسھانی دروشماں پہ پھازگ لانک بہ بنداں، لبزانکی گلاں مھکم بہ کن آں تاں مئے زبان پدمنتگی ءَ چہ بے رکین ایت-
دی بلوچستان پوسٹ: اے نبشتانک ءِ تہ ءَ درشان کُتگیں ھیال ءُ لیکہ نبشتہ کارے جِندئیگ اَنت، الّم نہ اِنت کہ دی بلوچستان پوسٹ رسانک نیٹورک ایشانی منّوک بہ بیت یا اگاں اے گل ءِ پالیسیانی درشانی اِنت۔
