نبشتانک: زبان، ھَندگیری (Colonialism ) ءُ بلوچانی زبان (بلوچی ءُ براہوئی )
نبشتہ کار: شیرجان میرزا
دی بلوچستان پوسٹ
ھما وڑیں زبانے راجے ءَ را دیگ بیت،ھما وڑا آ جیڑ ایت ءُ سُر ایت۔ یک راجے ءِ گلام کنگ ءُ پُشت ءَ دور دیگ ءَ زبان ءِ یک ٹوئیں کردئے پرچکا راجے یا مردمے بہ بیت ردومے چہ زبان ءَ بیت۔ زبان ایوک ءَ لبزانی نام نہ انت ، زبان ءِ تہ ءَ راجے ءِ دود ءُ ربیدگ، تب ءُ جیڑگ، راج دپتر ءُ راج پتر،کسہ ءُ داستان، مڈی، گھگیری، پجار ءُ میراس مان انت ۔ زبان ءِ وسیلہ ءَ بازیں چیز راجے ءِ یا انسان ئے ءِ تہ ءَ مان کنگ بنت۔ پمیشکا ھَندگیر یا زورآور(کالونسٹ) وتی زبان ءَ دومی ءِ یا ایردستیں راج ءِ تہ ءَ مان کنت ءُ آئی ءَ ھرچ رنگ ءَ بے وس ءُ لاچار کنت کہ آ وتی زبان ءَ گپ مکنت بلکیں ھند گیر (Colonist )ءِ زبان ءَ گپ بہ کنت دانکہ آ راج ءَ گلام کُت بکنت،کارمرز کت بہ کنت ءُ آئی ءَ چہ انسان ءِ کد ءَ دربکنت آئی ءِ مڈی ءُ مادن ءُ تیاب آں وتی وڑا کارمرز بہ کنت۔
زبان چی یے ؟ زبان ءِ مستریں کرد چے ایں؟ Linguistic imperialismچی ئے؟ زبان ءِ وسیلہ ءَ راج چوں ایردست کنگ ءُ بے پجار کنگ بنت ؟زبان ءُ ھاٹی (تاکت) ءِ سیادی چی اِنت ؟ھندگیر (Colonist) ءِ زبان ءِ اسر بلوچ راج ءُ بلوچی ءُ براہوئی زبان ءِ سر ءَ چی انت؟ من ءَ ھمے لھتیں جُستاں جیڑگ پرماتگ ءُ ھمیشانی سر ءَ گپ ءُ تران کناں ۔
زبان ءِ باز مانا ءُ بزانت انت۔ زبان ھیال، جیڑگ،مارشت، جوزگ ءُ واھگاں (وتی) جند ءِ تب ءُ نشانیانی وسیلہ ءَ(پہ دگہ مردماں) رسینگ ءِ یک کاملیں انسانی ءُ سماداریں رھبندے ءِ نام اِنت۔ زبان راج ءِ دود ءُ ربیدگ ءُ لبزانک، راجدپتر ،تب ءُ میل ،یات،کسہ ءُ داستان،گوستانک ءُ پجار ءَ اے کُل چیزاں برجم ءُ زندگ دارایت ۔انچو کہ فرانز فینن گش ایت-
“Language acts as a collective memory banks”(Thiong’o 1986,15) of culture’s historical existence and experiences. Because of this, the erasure of language is necessary also to ensure pre colonial history. By systematically and aggressively burying a language, also buried with it is every historical event, every story, every struggle and every person who existed through it. It has the capacity to define oneself, to either make it visible or invisible.”(Fanon 1967, 11)۔
انچو واجہ سید ظہور شاہ ھاشمی وتی دستونک ءِ تہ ءَ گش ایت
گال نام منی ، نام تئی،نام ھدا ءِ
بے گال ءَ من ءُ تو ھدا وند مجاں گار ۔ (سید،12 )
اد ءَ وجہ سید ءِ بزانت ایش انت کہ زبان ہر چیز انت، زبان ءِ وسیلہ ءَ ہر چیز زندگ ءُ برجم انت، زبان مہ بیت ۔راج گار ءُ بیگواہ بنت ۔ ھمے پیم ءَ زبان یک انچیں اداریے کہ آئی ءِ وسیلہ ءَ انسان ھیل کتگیں ءُگوشدارگی ءُ وتی جند ءِ تب ءِ نشانیانی وسیلہ ءَ گوں یک ءُ دگراں ھال شونی ءُ ھمکاری کن انت ۔ھمے پیم ءَ زبان یکے ءِ ھیال،مارشت ءُ جوزگاں ءُ واھگاں پہ دگہ انسانے ءَ سر کت کنت۔ زبان انسانی ھال شونی ءِ چہ درستاں بودناکتریں دروشمے۔
وھدے کہ زوراور یا ھَندگیر ( کالونسٹ) یک راجے گلام کنت یا ملکے زور گیپت (قبضہ) کنت گڑا اول آ وتی زبان ءَ ایرداست ءِ یا گلام ءِ تہ ءَ مان کنگ ءِ جھد ءَ کنت۔ زورآور جیڑیت گلام منی زبان ءَ در ببارت منی وڑا بہ بیت ءُ وتی پجار ءَ گار بہ کنت۔پمشکہ آ وتی زبان ءَ آئی ءَ وانینگ بندات کنت ءُ زبان ءِ وسیلہ قبضہ کتگیں راج ءَ را گیشتر ایر جنان بیت ، وتی دود ءُ ربیدگ ءَ مان کنان بیت،گلام کنان ءُ وتی ھند گیری ءَ گیشتر برجم دار ایت۔ گڑا ھمے کالونیل تاکت وتی تاکت ءُ قبضہ مھکم دارگ ءِ واستا لبزانک ءَ چہ ہم کمک زور ایت پد ءَ وتی زبان ءَ لبزانک ءِ تہ کار بندیت، وتی زبان ءُ لبزانک ءِ وسیلہ وت ءَ شرتر لیکیت ،ھمے وڑ ءَ آنچیں جالے جوڑ کنت کہ سرجمیں ایردستیں راج ءَ اشی ءِ تہ ءَ سانمند کنت ۔انچو کہ کالونسٹ افریکہ ءِ تہ ءَ وانگجاہ پچ کن اَنت، ونگجاھانی زبان ءَانگریزی کن انت، انگریزی ءَ ھژدری کناں۔پد آ مردماں گُشاں کہ انگریزی شرتریں زبانے۔ ہر کس انگریزی وانیت، آ شرتر بیت ۔زورآور افریکہ ءِجند ءِ زبان ءَگار کنگ ءِ جھد ءَ کنت۔ وھدے کہ وانگجانی تہ ءَ یک نودربرے ءَ وتی زبان ءَ گپ جتگ گڈاں آ نوددربر سزا دئیگ بوتگ دانکہ آ وتی زبان ءَ مہ وانیت ءُ چہ وتی زبان ءَ چے دور بہ بیت (Thiong’o 1986, 15)۔ یک راجے ءَ یا مردمے ءَ را وتی زبان ءَ چے دور کنگ ءِ مانا ایش انت چہ دود ءُ ربیدگ ءُ تب ءُ میل،تاریخ ءُ پجار ءَ چے دور کنگ بہ بیت
ھمے چیز مارا بلوچستان ءِ تہ ءَ گندگ ءَ کائینت ہمے چیز کہ افریکہ ءِ تہا زورآور کتگ انت۔انچو بلوچ ءِ لوگ ءَ مات بلوچی داستان کہ آہانی تہ ءَ بلوچ ءِ گہگیری، بلوچ تب مان انت مدام وتی زھگ ءَ گوں درشان کنت ۔ بلے پد ءَ ہمے زھگ روت مئے وانگجاھانی تہ ءَ وانیت، اودا کالونسٹ ءِ زبان ءَ گوں کالونسٹءِ اڈ کتگیں کسہ ءُ داستان ، کالونسٹءِ لبزانکی گپتمان (Discourse) آئی ءِ تہ ءَ مان کنگ بنت، ہمے لبزانک ،داستان کہ مات ءَ داتگ انت آ چہ بُنڈالاں گوجگ بنت۔ہمے ڈول ءَ مئےوانگجاہانی( اسکولانی) تہءَ ھم نودربراں بلوچی یا براہوئی ءَ گپ کنگ نئیل انت، کسے گپ کنت آئی ءَ زر یا سزا دئینت۔اے چیز گیشتر زرّی وانگجاہانی تہ ءَ ھست انت۔ من ءَ ھوشیں من ڈیلٹہ ءَ وانگ ءَ اتاں کسان اتاں۔ مارا مئے راہ دربر ءَ گُشت کہ شمے انگریزیءَ بہ جیڑاں، انگریزی ءَ بہ جیڑ ات ءُ گپ کن ات گڑا شما انگریزی ءَ شریں وڈے ءَگپ کُت کن ات ۔ نوں من پھم اتگ اے کار ءِ مانا اِش انت کہ وتی توک ءَ بلوچی ءَ را کشگ ءُ انگلش مان کنگ انت۔ وتی جند ءَ انگریز کنگ ءِ جُھد کنگ ۔وتی بلوچی تب ءُ سوچ ءِ بدل کنگ ءِ نام اِنت۔
ھمے ھساب ءَ بلوچستان ءِ وانگجاھانی وانگی (کتاب) ءُ زبان انگریزیءُ اردو انت۔ وانگیانی (کتابانی) توک ءَ سبق انگریز ءُ پنجابی ءِ دود ءُ ربیدگ،لبزانک، جیڑگ ءُ تب، تاریخ ءُ پجار بابتءَ انت ءُانگریزانی ءُ پنجابی ءِ داستان ءُ کسہ ،تاریخ ءُ ادب مان انت۔ بلوچ ءِمیراس ءُ لبزانک ءَچہ ھچ ہم مان نیست۔ ھمے وڑ اردو تامر ءُ کسمانک (Drama) ءِ زبان بلوچستان ءِ تہ ءَ بلوچ پجار ءُ زبان ءِ گار کنگ ءِ ٹوہیں کردے۔ھمے پیم ءَ مئے باز سیاست دان اردو ءَ گپ کنگ ءَ گیشتر ءُ شرتر لیک انت،نبشتہ ہم اردو ءَ کن انت۔ بلے اے چیز بلوچ ءَ روچ پہ روچ چہ بلوچی زبان ءُ بلوچیت ءَ چے دور کنان کنت۔اے درسیں جُھد ءَ ، مئے زبان ءُ پجار ءِ گار کنگ ءِ جھد اِنت۔ بلوچی ءُ براھوئی زبان ءِ توک ءَ بلوچ ءِ لبزنک،مزاحمت، بلوچ ءِ دلیری، شیردلی ، تب ءُ میل ءُ بلوچ ءِ جنگی ءُ مزاحمتی داستان ءُ کسہ ہر چیز مان انت۔بلوچی ءُ براہوئی زبان آں چہ دور بوہگ ءِ بزانت اِش انت چہ بلوچیت ءَ چے دور بوگ اِنت ءُ وتی پجارءَ چے دور بوہگ انت۔ وتی گھگیری ءُ لبزانک ءَچے دور بوھگ ءِ نام اِنت۔
راج دپتر (تاریخ )ءَ بچارایں بازیں راج مھکمیں زبان واھندی ءَ قبضہ کنگ نہ بوتگ۔ انچو کہ آئرش راج بازیں وڑا ءُ جھد ءَ پد انگت قبضہ نہ بوت گڑا زور گیر ءَ (قبضہ گیر) چار اتگ اے راج ھما وھد ءَ قبضہ کنگ بیت وھدے کہ آئی ءِ نامانی پِر کنگ ءِ وڈ ءُ زبان گار کنگ بہ بیت ۔ آ مہ زان انت کہ آ کئے انت، آھانی پجار گار کنگ بہ بیت گڑا ارزانی ءَ قبضہ کنگ ءُ ایردست کنگ بیت۔ نگوگی وتی وانگی ءِ،’Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature’ تہ ءَ اے گپ ءَ دیم ءَ کاریت۔
“For many years, they could not conquer the Irish…they (Referring to Demand Spencer, A view of the present state of Ireland/1596) came up with two things. One, name. If we can destroy their naming system-how they name themselves-that will be one way, ok ? But the other way is language. If we can suppress their naming system, and their language, they will soon forget themselves who they are “(Thiong’o 1986, 15)
ھمے وڑ ءَ عربی ءُ اردو زبان ءَ مئے زبان ءِ، مئے نامانی پِر کنگ ءِ وڑ ،دود ءُ ربیدگ ءِ، ستک ءِ، مردومانی سرا ٹوھیں اسرے دور داتگ۔انچیں اسرے کہ کتابانی کتاب اے سرھال ءِ سرا نبشتہ کنگ بیت۔عربی زبان ءَ بلوچ دود ءُ ربیدگ، زبان ءِ، مردمانی، بلوچ ءِپجار ءِ بدل کنگ ءَ مزنیں وسیلہ بوتگ ءُ وسیلھے ۔ بلوچ ءَ ارب ءِ بازیں رسم ءُ رواج زرتگ ءُ وتی گار کتگ انت۔ھمے ڈول ءَ اربی ءُ اردو زبان ءَ مئے نامانی وڈ(naming system) باز تاوان داتگ ، ما چہ جنگیان ءُ چاکر ءُ ھمل دگہ بازیں بلوچی نامانی زورگ ءِ بدل ءَ ما عربی ءُ اردو نام زرتگ ، وتا ہمے وڑا عرب پھمیتگ۔ مئے دکانانی نام،مئے وانگجاہانی نام ،دگہ بازیں رنگے ءَ ما اربی ءُ اردو نام زرتگ ۔وھدے کہ راج ءِ نامانی پر کنگ ءِ وڈ( naming system)، ستک، تب، گار کنگ بہ بیت گڑا آ راج ءِ مردم نزانت کہ آ کئے انت؟چہ کجا اتگ ءُ چونیں پجارے ءِ وھندے؟گڑا آ راج ارزانی گار کنگ بیت۔
زورگیر(قبضہ گیر) تشدد ءَ گوں گلام ءِ ھستی زور گیپت (قبضہ) کنت۔ وت ءَ ایردست ءِ دود ءُ ربیدگ گوں ھوار کنت, وتی زبان ءَ ایردست ءِ تہ ءِ مان کنت، وتی زبان ءَ ایر دست ءِ زبان کنت دانکہ آئی ءِ (گیرناک)memory ءَ داشت بہ کنت، ءُ آ راج گونڈ بداریت۔ہمے پیم آ وتی زوراوری ءُ حاکیمیت برجم داشت کُت کنت۔ زبان ءَ توپک ءُ بمب ءِ وڑ ءَ کار بندیت۔ وھدے کہ دومی ءِ زبان ءَ گپ کنگ بزاں وتی جند ءَ دومی ءِ دود ءُ ربیدگ ءَ گوں ھوار کنگ انت۔ وتی جند ءِ دود ءُ ربیدگ ءَ وتی تہ ءَ چے کشگ ءُ وت ءَ چہ انسانے ءَ چے مشین جوڑ بوہگ انت ۔
سارترگشیت یک ھاسیں بھرے زبان ءِ ایش انت کہ زبان ءِ ھیل (language habits) انت۔لبزاں گوں یک چیزے ءَ بندوک کنگ ءُ مانا دئیگ نام انت۔لبزاں انچیں مانا دئیگ کہ آ دود ءُ ربیدگے ءَ گوں ھمگرنچ بہ بنت(Sartre 1964, 23)۔ اولی سر ءَ زوراور وتی زبان لبزانکءِ وسیلہ ءَہر چیز شرتریں ھیال دئیاں کنت ءُگلام ءَ ھمے وڑ ءَ گپ کنگ ءُ جیڑگ پرمائیت۔اے چیزاں آئی ءِھیل جوڈ کناں کنت۔ بندات ءَ اے چیز ایردست ءَ یک زبانے یا لبزے سما باں بلے اے چیز آئی ھادت جوڑ بنت۔آ وت ءَ جمے وڑ ءَ سرپد ءُ پھمگ بندات کنت۔نوکیں نسل ھم چیزاں زوریت۔آ نہ زانت کہ اے تھنا لبز نہ انت،اشانی پشت ءَ باز چیز کالونسٹ ءِ چیر انت ۔اگاں نوآبادیت ءِ زبان ءِ گپ ءَ بکناں،گڑا مارا بازیں ھرابی ءُپرک ءُ تپاوت( discrimination )گندگ ءَ کیت کہ اے چیز (language habits) وڑ وڈیں رنگ ءَ جوڑکنگ بوتگ انت۔انچو کہ انگریزی زبان ءَ ما بچارایں، زات پرستی سک پیش دارگ بیت۔انچو کہ انگریزی زبان اسپیت ءَ ٹوئیں ارزشتے دنت ءُ سیاہ رنگ ءَ ایر جنت۔ انچو کہ ما ھوش کتگ اسپیت برپے وڈا انت۔دگہ ھم بازیں چھر ءُ شُبین ھست ۔اسپیت رنگ ءَ گوں زیبناکی، جلواناکی، ثواب،امن،ماسومی، سیاہی ءُ زندگی گوں وتی زبان وسیلہ بندوک کتگ ۔بلے دومی نیمگ ءَ سیاھیں رنگ گوں گوں موت،ھرابی،بدرنگی،دوز ءُ ڈاکو ءِ مانا داتگ ءُ (language habits) جوڑ کتگ انت۔بلے ما بچارایں مستریں دوز ءُ ڈاکو، وکشی اسپیت پوست (European white) انت کہ آیاں ملک ءُ راج زبردستی گلام کتگ انت ءُ لوٹیتگاں ءُ انگت ھم بازیں رنگے ءَ کنگ ءَ انت۔راستیں گپ اش انت انگریز وت تاگت ءَ بوتگ انت انگت ھم تاکت وار انت گڑا آہاں وتی ہر چیز زبان ءِ وسیلہ شرتر پیش کتگ۔افریکہ ءُ اے دگہ راج ءُ ملک جھل جنگ ءُ گلام کنگ ءِ ءُ وتی زوراور ءُ ھاکمیت ءَ مھکم دارگ ءِ واست ءَ اے وڑ ایر جتگ انت۔اے وڑیں چیز وتی زبان ءِ تہ ءَ آرتگ ءُ افریکہ ءُ اے دگہ ملک ءُ راج ءِ تہ ءَ وتی زبان زبردستی مان کتگ ءُ زبان ءِ وسیلہ ءَ ھیل(language habits)کتگ انت، دانکہ آ ھمے وڑ بہ جیڑاں ءُ وتی راستیں پجار گار بکن انت۔ چوکہ زیبناکی ءُ براھداری، شر ءُ ھراب ، دگہ بازیں چیز اے درست دود ءُ ربیدگی اِنت۔اِیشانی بزانت ھرچ دود ءُ ربیدگ ءِ تہ ءَ مَٹ بنت۔انچوکہ یک وھدے افریکہ تہ ءَ سیاہ رنگ گیشتر زیبا گشگ بوتگ ۔ بلوچ ءِ تہ ءَ کسے بلوچ رنگ بوتگ گیشتر زیبناک گشگ بوتگ ءُ بیت بلے اے چیز روچ پہ روچ گار ءُ بیگوہ کنان بوتگ ءُ بوہان انت۔انگریزاں وتی رنگ ،وتی زبان،وتی دود ءُ ربیدگ ءُ وتی ہر چیز زبان ءِ وسیلہ ءَ ونگجاھانی وانگیانی وسیلہ، گدار ,کسمانک، کسہ ءُ تامرانی زبان ءِ کارستانی وسیلہ ءَ دیم آرتگ ءُ مان کتگ ۔درورے ،اشاں تامرانی،گدارانی، کسمانکانی شریں کرد اسپیتیں کارست داتگ۔شریں ءُ اکلاکی زبان اسپیت پوستیں کارست ءِ دپ ءَ داتگ، دومی نیمگ سیاہ رنگیں کارست گوں ھرابیں کرداں کارست سازی کتگ انت۔ھرابیں ءُ بدیں لبز دپ ءَ داتگ انت ھمے رنگ ءَ رسانک در( Media ) ءَ زبان ءِ وسیلہ ءَ سیاہ رنگیں مردم ایر جنگ پرماتگ ، اسپت رنگ ءِ دود ءُ ربیدگ ءُ ھر چیز شریں رنگے ءَ پیش داشتگ۔ ھمے رنگ ءَ گلام ءِ ھر چیز زبان ءِ وسیلہ ءَ ایر جنگ ءُ ھراب گشگ بوتگ انت۔پد ءَ اے دود ءُ ربیدگی چیزاں ایشاں انچو پیش داشتگ انت کہ مردم ابرم لیکیت ءُ آہانی ھیل (language habits) جوڑ بوتگ انت۔مردم جیڑانت مئے رنگ سیاہ ءِ بنیاد چے ھمدا ایر بیت ۔ انچو کہ فرانز فینن وتی کتاب ‘Black skin ,white masks ءِ توک ءَ ھمے ھم نبشتہ کنت کہ چتو یک سیاھیں مردمے وت ءَ اسپیت کنگ ءُ اسپیت ءِ کد ءَ آرگ لوٹیت۔آ وتی ھرچی ءَ ندر کنت ءُ شموشگ ءِ جھد ءَ کنت ،وتی دود ءُ ربیدگ ءُ وتی رنگ ءَ یل کنگ ءِ جھد ءَ کنت کہ من انگریز یا فرانز ءِ اسپیت پوستے وڈ بہ باں۔اے یک زہنی گلامی یے،زورآور زبان وسیلہ ءَ کاریت ئے-
افریکہ ءِ توک ءَ سیاہ رنگیں مردم حساس ءِ کمتری ءِ آماچ بنت۔وتی پجار ءَ چے تچگ ءِ جھد ءَ کن انت۔قبضہ گیر ءِ وڑا بوگ ءِ جھد ءَ کن انت انت(Flores-Rodriguez
2012, 28) ۔ اے گپ راستے وھدے کہ کسے زورآور ءِ زبان ءَ در بارت آ کس وتی بوت نہ کنت۔زورآور ءِ زبان ءِ توک ءَ زورآور ءِ دود ءُ ربیدگ ءُ لبزانک مان انت۔گلام زورآور ءِ زبان ءَ گپ جنت ءُ ہمائی ءِ وڑا بیت ,ھمائی ءِ دود ءُ ربیدگ ءَ زور ایت بلے باتن ءَ یک شمے (gafe)بیت ھمے پیم ءَ افریکہ ءِ توک ءَ سیاہ وتی سیاھی ءُ دود ءُ ربیدگ ءَ چے تچگ لوٹ انت۔ بلے آ تچاں پد ءَ کجا راوانت۔ ھمے دود ءُ ربیدگ تئی پجار اِنت،تو اشی ءَ چے تچے کجا روئے؟ ھمنچو گیشتر تچے ہمینچو گشتر تو وتا دنیا ءِ توک ءَدرآمد مارئے۔پرچکا ھر کس یک پجارے وھند ایں ، بلے تئی پجار کجیں؟۔دومی گپ ایش انت آ وتی سیاھی ءَ ھم انکار کت نہ کنت۔ انچو کہ مبارک قاضی جاھے ءَ گش ایت۔
“اے کوہ ءُ دشت ءُکوچگاں تو یل کنے کجا روئے”
“وتی تلاریں سینگ ءَ تو تل کنے کجا روئے”(قاضی)
بلوچستان ءِ تہ ءَ ما گندیں،ریاست ءَ مئے درسیں چیز زبردستی پچ گپتگ انت ، وار ءُ بزگ کتگ، بے روزگار کتگ ، مادن ءُ مڈی پچ گپتگ انت، مارا چہ زندگی ءِ آسراتیاں چے زبھر کتگ۔ پد ءَ وتی زبان (انگریزی ءُ اردو ) کماہگ، روزگار ءُ منڈی ءِ زبان کتگ، دپترانی زبان کتگ ، چکاسانی زبان کتگ ،گشیت اگاں منی زبان ءَ بوان ات شمارا روزگار ءُ سوبمندی رسیت ءُ منی زبان ءَ مہ وان ات پشت ءَ کپ اِت۔منی زبان شمئے آواز انت، منی زبان شمے سوبمندی ءِ راہ ، سیڈی ءُ چابی انت۔ بلے اے درسیں چیز مارا وتی زبان ءِ وسیلہ ءَ چے رسنت اگاں مئے زبان چکاسانی ،دپترانی،کماھگ (مارکیٹ)ءِ زبان بہ بیت۔ نگوگی ھمے جاور ءَ وتی کتاب ءِ تہ ءَ گشیت،”you get another person who operates only in a African language and there are many persons who operate only in african languages; he or she is excluded from all the goodies that come with English.And even in terms of justice,law codes, the legal system. A person who does not know English in Africa is excluded from that system because he can only operate through act of translation ” (Thiong’o 1986,
17).
لہتیں نبشتکاراں اے پیمیں جیڑا دیم ءَ آورتگ ،آیاں post colonial writer گش انت۔آیاں چے یکے نگوگی اِنت۔ آ کینیا ءِ نندوک بیت۔ آئی ءَ بازیں کتاب نبشتہ ءُ چاپ کتگ۔ چو آئی ءِ کتاب،’Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature’ ءُ farewell to English ‘اے دوئیں کتابانی توک ءَ آئی ءَ شریں وڑے ءَ اے پیمیں جیڑہ دیم ءَ آورتگ انت۔ نگوگی گشیت انگلش زبان یک دود ءُ ربیدگی بمبے (cultural bombِ) (Thiong’o 1986, 25) کہ افریکہ ءُ اے دگہ ملکانی دود ءُ ربیدگاں تباہ کنان انت۔آ گشیت اگاں ما انگلش زبان ءَ یل بکنیں ءُ باج بہ برایں گڈا بزاں ما آزات ایں۔
” Tk conquer English may be to complete the process of making ourselves free.”(Thiong’o 1986, 25)
دنیا ءِ درائیں زباناں بزانے بلے وتی زبان ءَ مہ زان ئے ،ایشی ءَ گلامی گش انت۔ اگاں ما دنیا درائیں زباناِ بوانیں ءُ بزانیں بلے گپ وتی زبان ءَ بکنیں گڑا اشی ءَ زور اراگی گش انت (Impowerment )(Thiong’o 1986, 35) .وتی زبان وانگ ءُ گپ کنگ بزانت ایش ءَ وتی جند ءُ وتی پجار زندگ ءُ زورا وار کنگ انت۔ پرچکہ زبان زورگیرءِ جاوراں انچو زم یا توپگ انسان ءِ جسد(جسم) ءَ کار کنت ،انچو زبان انسان ءِ دماگ ءُ زہن اسر دنت۔ انچو کہ نگوگی گشیت من جیڑتگ من پرچا زندان ءَ کنگ بوتگ آں ۔وھدے کہ من افریکہ ءِ زبان ءِ سرا کار کتگ۔پرچا من زندان کنگ نہ بوتگاں وھدے من انگریزی زبان ءِ سرا کار کنگ ءَ ءُ انگریزی نبشتہ کنگ ءَ بوتگاں۔ ہمے چیز ءَ من گیشتر پرماتگ کہ من زبان ءُ تاقت ءِ بابت ءَ بہ جیڑاں۔(Thiong’o 1986, 15)
یک ٹوئیں نبشتکارGorge Orwell ءِ گدار 1984 ءِ کارست یک لبز گنج (ڈکشنری) اڈ کناں انت۔ آئی ءِ تہ ءَ انچیں لبزاں مان نکناں کہ آ وانوک ءَ آجوئی ءُ گھگیریءِ نیمگ ءَ بہ برانت۔ درورے، آ لبز، شک (doubt)آزاد(Free) گھگیری ( Resistance)گلامی ءُ دگہ بازیں ھمے وڑیں لبزاں مان نکناں کہ اے کارست نہ لوٹاں کہ آشوب بیت ۔اے لبزگنج (ڈکشنری) بلکیں یک چیدگے ،چاگردے، علم ءُ زانت ءِ راھبندے، ما اگاں بلوچستان ءِ ادارانی علم ءُ زانت ءَ بچاریں ،چاگرد ءَ بچارایں مئے چاگرد ءُ علم ءُ زانت ءُ وانگی اداراہ چو ھما لبز بلد (ڈکشنری) ءِ وڑا کنگ ءِ جہد بوتگ۔ کہ مئے وانگجاھانی ءُ ونگیانی( کتابانی) تہا مئے زبان ءُ لبزنک کہ آئی ءِ تہ ءَ مئے میراس: مزاحمت، گھگیری ءِ کسہ ءُ داستاں، مئے راج دپتر ءُ راجدپتر ءُ پجار مان انت ،آ زبان ءَ چے مئے نودربراں دور کنان انَت، مئے نودربراں چہ بلوچی ءَ چے دور کنان انت چوشیں در (سبق) ما نہ گندایں کہ وانوک ءِ چماں پچ بہ کنت ءُ آگائی بدنت۔ بلکیں انچیں در مان کہ پرک ءُ تپاوت( Discrimination ) نودربر ءِ تہ ءَ کاریت ۔انچیں در(سبق) است جنین کمتر پیش دارگ بوتگ، بلوچ ء دُز ءُ ڈاکو پیش دارگ بیت، انگریز ءُ پنجابی شرتر پیش دارگ بیت۔ ھمے وڑ ءَ وانگیانی زبان انچیں زبانے کہ گیش ءَ چہ گیش گلامی ءِ نیمگ ءَ بارت۔ مارا مئے پجارا چے دور کنان انت۔ مئے وانگجاھانی وانگیانی تہ ءَ اکسانی زبان پنجابی ءُ انگریز ءِ دود ءُ ربیدگ گوں نکش کتگ انت ۔
مردماں ھمے اکسانی تہ ءَ بلوچی گُد، سواس ءُ اے دگہ چیزانی بدل ءَ پنجاپی ءُ انگریزی گُد ءُ سواس ءُ اے دگہ چیزاں گوں کارست سازی کتگ۔ اشی ءِ بزانت اِش انت مارا چہ مئے پجار ءُ زبان ءَ زور دور دارگ بوہگءَ اِنت۔ مئے چاگرد، مئے وانگی اداراہ ، مئے ادراھانی وانگی چو ہما قبضہ گیر ءِ اڈ کتگیں لبزبلد انت ۔ ہمے وڈا مئے مجگ ءِ تہ ءَ ھم دژمن ءَ ادے ءَ بلوچی ءُ براہوئی زبان کش اتگ۔ من ءُ تو گپ بکناں مئے مجگ ءَ بازیں گپ انگریزی ءُ اردو ءِ زوت کیت چہ بلوچی ءُ براہوئی ءَ۔ درورے، ما گشاں اے من ءَ “disturb” کنگ ءِ انت، بلے “ڈسٹرب” ءِ بلوچی ءُ براھوئی مئے زہن ءَ گپ کنگ ءِ وھد ءَ نیت۔ اے وڑیں بازیں لبز استاں۔
انگریز ءُ اردو ءَ بلوچی ءُ براھوئی زبان ءُ بلوچانی سر ءَ باز تاوان داتگ ۔ارود مئے میڈیا ءُ روتاکانی زبان انت، وانگجانی زبان انت۔ پمشکا اردو بلوچ مردمانی تہ ءَ پترتگ۔درور، نبشتہ بلوچی ءِ وتی لبزے بلے ما نبشتہ بدل ءَ ما لیکگ کار مز کنیں۔لبز لیکگ چہ اردو ءَ لکھنا چے دراتگ۔ انچو لبز پیادگ بلوچی ءِ وتی زگریں لبزے بلے ما پیدل گشاں ءُ پد ءَ اردو لبزے۔ اردو زبان ءَ ہم بلوچی ءُ براہوئی زبان ءِ رھبند بدل کتگ۔ بازیں بلوچ لبز ‘مرچی باندا’ کارمرز کن انت، بلے بلوچی ‘مروچاں ‘ انت ۔انچو بازیں لبز براھوئی گپ کنوک بلوچ ھم انگریزی لبز کارمرزکن انت۔ ھمے وڑ ءَ بازیں بلوچ اردو گپ کن انت ءُ آھانی تہ ءَ بلوچیت ہم انچو گندگ نہ بیت ۔انچو اردو ءَ بلوچی دود ءُ ربیدگ ءِ سرا بازیں اسر دور داتگ۔ دورورے، مھاجر ءُ پنجاپی ءِ رنگ ءَ بازیں بلوچ سانگ کن انت، بلوچی زاماتی ءِ رسم کم کم گار کنان ءُ اردو ءِ رسم ءَ زورگ ءَ انت۔ ھمے وڑ ءَ دگہ بازیں چیز وتی تہ ءَ اران انت۔ اے ڈول ءَ دود ءُ ربیدگ بیگواہ بنت۔ بلوچی ءُ براھوئی زبان ءُ دود ءُ ربیدگ ءِ مھلاس کنگ اردو ءُ انگریزی ءِ ٹوئیں جھدے۔ھمے ھساب زبان چہ انسان دراھان بیت ءُ دگہ زبانے جاگہ کنان بیت۔
زبان ءُ تاکت (power)ءِ سرا Michel Foucault شریں وڑے ءَ نبشتہ کتگ۔آئی ءِ گشگ انت تاکت ایوک ءَ سیاست دان ءُ فوج ءِ گورا نہ انت کہ وتی جھل ءِ مردمانی واست ءَ کانود جوڑ کنت ءُ حاکمی کنت۔بلے دگہ بازیں رنگے ءَ تاکت ھست ءُ کارمرز بوہگ ءَ انت۔تاکت کہ سرجمیں مردمانی سر ءَ اسر دور دئیگ ءَ انت آ تاگت مردمانی نیام ءَ گپ ءُ تران انت کہ چونیں لبز ءُ چونیں زبانے کار مز کنگ انت۔چونیں درونت گوں چونیں زبانے ءَ وتی وانگجاھانی تہ ءَ وان انت؟، چونیں زبانے ءَ گوں روتاک وان انت، ءُ فیس بک ،انسٹگرم یا چاگردی راسانک در(social media ) ءُ دیگا چیزاں گوں ھمگرنچ انت۔ تاگت زبان ءِ تہ ءَ انچو ھمگرنچیں کہ لھتیں جاہ سک باز مان گیش انت ۔ مردمانی دارگ ءُ جہل روگ کس وتی بوت نہ کنت وھدے کہ نزیات یک ہروچیگیں ھبر ھالے بیت پد ءَ ابرمی گندگ ءَ کیت۔اے وڑ گشگ بیت کہ sociolinguistics ءِ زبان سک تاکت ءَ گوں ہمگرنچیں۔انچو میر ءُ وجکارانی(Elite) لھجہ میرانی تبکہ(Class/ position )ءَ پیش دریت۔زبان ءِ وسیلہ تاکت نزور ءِ سرا برجم دارگ بیت ءُ ایردست ءِ دماگ ءُ جیڑگ دارگ بیت ءُ آئی ءِ سر ءَ حاکمی کنگ بیت ۔
دگہ لھتیں زبان زانتاں کہ چرہاں یکے مائیکل ہیلی ڈےکہ آئی تپاس کاری (Discourse Analysis ) ءِ سرا کار کتگ ۔ زبان ءِ وسیلہ ھبر ءُ ھال یا گُپتمان (Discourse ) چوڈ کنگ بیت۔ زبان ءُ تاگت ءِ سیادی چہ ھبرءُھال یا گُبتمان( discourse) زانگ بیت۔زورآور زبان ءِ وسیلہ ڈسکورس اڈ کنت ءُ ڈسکورس ءِ وسیلہ ءَ وتی واھشتاں گپت۔ دومی ہیر ولڈگار فنکل ءِ کار ہبند اِنت کہ آ ابید چہ زبان زانتی ءَ راجمان زانتی (Sociological)تپاس کاری ءِ سر ءَ زوزت زور پِر دنت۔ ابید چہ ایشاں دگہ زانشتانی زانتکار ہم وتی وتی زانشتانی پیش در ءَ (perspective یا تناظر) ھبر ءُ ھالانی تپاس کاری کن اَنت۔زبان ،تاگت ءُ زوراوری ءَ پہمگ ءِ جہد کن انت۔ اے زانتکارانی تہ ءَ “تب زانت” (Psychologists) “قوم دان زانت” (Ethnologist) ءُ راجمان زانت ( Sociologists) ہوار اَنت۔ ما اِدا یک ھبرے شر بزانیں کہ اے تمامیں کواسانی مول ءُ مراد اِش اِنت کہ اے زانتکار زبان ءَ یک پُرزندیں ءُ راجی ءُ انسانی در ءُ گپت (interaction)ءِ یک مظاہرے گِندگ لوٹ اَنت۔ اشانی دل ءَ زبان زانتانی گشگ انت زبان مستریں یک ھاسیتے اش انت کہ زبان دود ءُ ربیدگ ، چاگردی، نفسیاتی جاوریں جیزے (phenomenon).
دومی نیمگ ءَ سلمان رشید ءِ بازیں وڑ ءَ زبان ءُ قبضہ گیر ءِ سر ءَ کار کتگ۔ سلمان رشید ءَ انڈیا ءِ ،بنگلادیش ءِ تاریخ ءُ linguistic imperialism دیم ءَ آورتگ۔سلمان رشید میان اِستمانی لبزانک ءِ تہ ءَ شمار کنگ بیت ۔آئی ءَ وتی گدار ءُ نبشتانک ءِ تہا کہ چوں زبان ءِ وسیلہ برتانیا ءَ وتا شرتر کتگ ءُ انڈیا ءِ مھلوک ھراب تر کتگ ءُ جہل جتگ۔
دنیا ءِ تہ ءَ بازیں راجاں وتی زبان، وتی راجی ءُ دپترانی زبان کنگ ءِ واستہ زبان ءِ رکینگ ءِ زرمبش (language movement) اڑ کتگ ۔بنگلادیش ءِ مردم اے جھد ہم کتگ ،بازیں مردم ءَ ہم وتی ساہ پہ زبان ءَ داتگ۔پد ءَ بنگالی زبان 1954 ءَ قومی زبان کنگ بیت.کینیڈا ءِ پرنسیزاں وتی پجار چہ زبان ءِ وسیلہ برجم داشت ءُ آئی ءِ وسیلہ بازیں پاہدگ ہم چیست کت۔(Esm 1985:55-9: MacConneo et al : 1979: 89-90).انچو بلجییم پلیمش زرمبش (Movement Language) کسان تبکہ ءِ مردماں بندات کت چہ ھما واجکارانی ءُ مزن تبکا ءِ ھلاپ کہ آھاں پرنسیز زبان دپترانی زبان کتگ ات۔(Hartig 1985: 73-4;Greetz 1979: 66). ایرش گائیلک آیرش راج ءَ وتی پجار ءِ واستءَ گیچین کُت ۔پدا آئرش مردماں نہ آئی ءِ سرا کار کت نہ کہ زبان ءَ گپ کتگ بلے انگت آہاں باز جہد ءَ ءُ برٹش ھلاپ کمک باز کتگ۔(Macnamara 1979: 68).انچو ویلوز ءِ ولیش زبان ءَ پجار برجم داشت ۔(Williams 1984:189-98:Grillo 1989:83-106). بن یھودا یہودیانی پجار رکینت چہ ایبرو زبان ءِ سرا کار کنگ ءَ۔ انچو آ راجی زبان ءِ جُنز ءِ پِت اسرائیل ءِ تہ ءَ گشگ بیت ۔(Fellman 1974).
دنیا تہ ءِ زورگیری ءِ وجہ ءَ بازیں زبان گار ءُ بیگواہ بوتگ ۔بلے بلوچی ءُ براہوئی زبان انچیں پراہ ءُ شاھگانیں زبان انت کہ گار کنگ نہ بوتگ انت۔ یونانیاں بلوچستان ءِ دمگاں ھاکمی کتگ، رومناں بلوچ ھمساھگیں دمگاں حاکمی کتگ، عرباں ھاکمی کتگ، ھندوآں ھاکمی کتگ۔بلوچاں گوں بیبیلون ءُ اسیرییا ءِ مھلوک ءَ نزیکی بوتگ۔ بلوچ ایران لشکراں گوں بوتگ۔ برتانیہ ءِ قبضہ ءَ بلوچستان بوتگ۔ پاکستان باز پندل سازیتگ بلوچی ءُ براہوئی ھلاس ءُ گار بکن انت۔ عربی ،اردو ءُ انگریزی مئے سرا ھژری کتگ انت۔ بلے بلوچی ءُ براہوئی زبان انگت وت ءَ زندگ ءُ برجم داشتگ۔
دومی گپ زبان ہما وھد گار بیت کہ زبان ءِ ارزشت گار کنگ بہ بیت۔زبان ءِ گار بوہگ ءِ ٹوئیں وجہ ایشں انت کہ زبان کماھگ ءُ ماشی زبان مہ بیت ۔ پرچکہ مردم ہما چیز ءِ نیمگ ءَ روانت کہ پائدگے بدنت۔ لاپے بدنت۔ وھدے یک زبانے کار ءُ بار ءِ زبان مہ بیت، روزگار ءِ زبان مہ بیت ، چکاسانی زبان مہ بیت گڈا آ زبان ء کس نہ وانیت۔ بلے بلوچستان ءِ کہ مئے جند ءِ سر زمین ءِ سرا مئے وتی زبان کماہگ ءُ روزگار ءِ زبان نہ انت۔ وتی چکاس زبان نہ انت۔ زبان ءِ گار بوہگ ءِ دگہ یک ٹوئیں وجہ ایش انت کہ گپ کنوک ءِتب ءُروھشت( attitude) وتی زبان ءِ سر ءَ ھراب بباں، آ وتی زبان ءَ نزورتر ءُ ھراب تر بہ لیکیت،وتی زبان ءَ گپ کنگ لج بکنت۔ وتی زبان ءَ گپ کنگ ءَ عیبے سرپد بہ بیت۔ ہمے وڈا زبان ءِ گپ کنوک وتی زبان گپ نہ کنت ءُ زبان پشت ءَ روت۔ بازیں بلوچ وتی گپانی تہ ءَ گوں ھوش ءُ سمائی یا بے سمائی اردو ءُ انگریز لبز کارمرز کن انت ۔اے وڑا وتی زبان ءُ دود ءُ ربیدگ ءِ باز تاوان دنت ءُ میزان میزان یل کنگ ءِ نیمگ ءَ روت۔ زبان تئی سر زمین ءِ سر ءِ سیاست ءِ زبان مہ بیت، دپترانی ءُ کار گسانی زبان مہ بیت ھم گار بیت۔ انچو ما گندایں ریاست ءَ زورے اردو ءُ انگریزی سیاست ، کارءُ بار ءِ ،چکاسانی زبان کتگ دانکہ بلوچ وتی بلوچی ءُ براہوئی زبان ءَچے دور بہ بیت ۔
بلے بلوچی ءُ براہوئی نا مئے کماہگ ءُ ماش ءِ زبان انت، نا مئے سیاست ءُ وانگجاہانی زبان انت۔ اے وڈا زبان اے (languistic imperialism)ءِ دور باز کم برجم ءُ زندگ بنت۔ بلوچ وتی زبان براہوئی ءُ بلوچی ءَ ہمنچو گیش رنگ ءَ زندگ ءُ برجم داشت کت کنت ،بہ کن انت، زبان یک بلائیں ارزشتے بدئینت۔پرچکہ براہوئی ءُ بلوچی زبان ءِ تہا بلوچ ءِ دود ءُ ربیدگ،تب، مزاحمت، دستان، راجدپتر، پجار مان انت ءُ زندگ دشتگ انت۔
دی بلوچستان پوسٹ: اے نبشتانک ءِ تہ ءَ درشان کُتگیں ھیال ءُ لیکہ نبشتہ کار ءِ جِندئیگ اَنت، الّم نہ اِنت کہ دی بلوچستان پوسٹ رسانک نیٹورک ایشانی منّوک بہ بیت یا اگاں اے گل ءِ پالیسیانی درشانی اِنت۔
