سایبر جنگ-نوتک بلوچ

سایبر جنگ (Cyber Warfare)

نبشتہ کار: نُوتک بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

سایبر جنگ چہ کمپیوٹر ءُ انٹرنیٹ ءِ ترندیں دیمروی ءَ پد، گوں بیستُمی کرن ءِ گُڈّی سالاں پہ یک نوکیں دروشمے ءَ دیم ءَ اتک. ۱۹۹۰ ءِ دھک ءِ بنگیج ءَ، سایبری سرگرمی تانکہ ھیکنگ ءُ ڈیجیٹل جاسوسی ءَ ھدوک اِت اَنت، اود ءَ ملکاں پہ چیرکائی پیم ءَ ھال یکجاہ کُتگ اَنت، ناکہ پہ آشکار ءَ بیڑ برگ ءَ.

سایبر جنگ ءِ ھیال ۲۰۰۰ ءِ بنگیجی سالاں گیشتر ھما وھد ءَ دیم ءَ اتک کہ ھکومتاں سرپد بوتگ اَت کہ مالیات، ھالرسانی ءُ انفراسٹرکچر ءِ کنٹرول کنوکیں ڈیجیٹل سسٹم جنگانی وھد ءَ نشانہ جوڑ بیت کن اِنت. اولی مزنیں وائلہ ۲۰۰۷ ءَ ھما وھد ءَ پیش اتک کہ اسٹونیا (Estonia) ءَ مزنیں کساسے ءَ سایبر بیڑانی دیم پہ دیم بوگی کپت، چہ ایشی ءَ ھکومتی ازمت، بینک ءُ میڈیا ءِ تالار دراہ مات اَت اَنت. ایشی ءَ پیش داشت کہ سایبر وسیلہ بیڑ گوں جسمانی لشکرکشی ءَ، یک راجے ءَ بے وس کُت کن اِنت.

سایبر جنگ ءِ تاریہ ۲۰۱۰ ءَ گوں “اسٹکس نیٹ” (Stuxnet) وائرس ءِ درگیجگ ءَ گیشتر دیم ءَ شُت. اے یک باز گنجیں وائرسے اَت کہ ھما وھد ءَ گمان کنگ بیتگ اَت کہ امریکا ءُ اسرائیل ءَ جوڑ کُتگ، ایشی ءَ ایران ءِ نیوکلیائی ھند ءُ جاہ نشانہ جوڑ کُتگ اَنت ءُ اے گپ سابت کُت کہ سایبر بیڑ پہ راستی ءَ جسمانی تاوان دات کن اَنت.

چہ ھمود ءَ پد، سایبر جنگ مروچیگیں پوجی ھکمت املی ءِ یک لازمی بھرے جوڑ بیتگ، کہ پہ چاری، ھنابی ءُ زھنی جنگاں کارمرز بیت. روس ءُ چین ءِ ڈولیں ملکانی سر ءَ ھمے بھتام جنگ بیتگ کہ آ پہ گچین کاریانی اسر انداز کنگ، ھاسیں ھالانی دُزی ءُ وتی ھریپیں ملکانی نزور کنگ ءَ سایبر کاروائی کن اَنت. مروچی، سایبر جنگ گوں مسنوئی زھانت (AI) ءُ ڈیجیٹل ٹیکنالوجی ءِ دیمروی ءَ گیشتر دیم ءَ روان اِنت، چہ ایشی ءَ انٹرنیٹ ءِ دنیا یک نوکیں میڑ جاہ (Battlefield) جوڑ بیتگ اَنت اود ءَ ملک پہ وتی تاکت، ایمنی ءُ میاں اوستمانی اسر و رسوک ءَ بے روایتی لشکر ءَ میڑ کبیگ اَنت.

نوک‌آباداتی راجانی واستا سایبر جنگ ءِ اھمیت سایبر جنگ ھما راجانی واستا کہ نوک‌آباداتی (Colonized) اَنت یا پیش ءَ بیتگ اَنت، باز ھاسیں ایمیتے دار اِیت، چے ءَ کہ اے ھما زوراکیں نزام ءَ مٹّ کنت اود ءَ لشکر ءِ تبری زور ءِ زلورت کم بیت. تاریہ ءِ رد ءَ، نوک‌آباداتی راجاں نزوریں ادارہ، لرزانیں مئیشت ءُ ٹیکنالوجی ءِ سر ءَ کمیں اکتیار رس اِتگ اَت، چہ ایشی ءَ آ پہ ڈنی زوراکاں یک سُبکیں نشانہ‌اے جوڑ بیتگ اَنت. ڈیجیٹل دور ءَ، سایبر جنگ ھمے راجاں اے موہ ءَ دات کہ آ پہ گران‌ کیمتیں روایتی جنگاں ابید وتی آجوئی ءِ رکّینگ ءَ بکن اَنت.

سایبر ھنرواری ملکاں اے کابل کنت کہ آ وتی اھمیں نزاماں، چوش کہ بینکنگ، ھالرسانی ءِ نیٹ ورک، توانائی ءِ گریڈ، ءُ ھکومتی ڈیٹا بیس،چہ ھما ڈنی زوراکاں برکین اَنت کہ پہ سیاسی یا مئیشی نپ ءَ بیڑ گر اَنت. بازیں نوک‌ آباداتی ملک، گوں پاکستان ءُ انڈیا ءَ، ڈیجیٹل دنیا ءَ ھترھانی دیم پہ دیم اَنت، چے ءَ کہ آ ڈنی ٹیکنالوجی ءِ مھتاج اَنت.

پہ تئیاری ءَ، اے راجاں زلورت اِنت کہ آ مزبوتیں سایبر رکّیگ (Cybersecurity) ءِ نزام جوڑ بکن اَنت، زانتکاریں مردم پیداک بکن اَنت، ءُ کومی سطح ءَ سایبر کمانڈ جوڑ بکن اَنت. کمپیوٹر سائنس، انکرپشن (Encryption)، ءُ ڈیجیٹل فارنزک (Digital Forensics) ءِ تئلیم ءُ ٹریننگ باز زلوری اِنت تانکہ پہ ڈنی زانتکاراں مھتاجی کم بہ بیت. ھکومتاں باید اِنت کہ وتی ھند ءُ دمگ ءِ ٹیکنالوجی ءَ دیم ءَ بیار اَنت تانکہ ڈیجیٹل گلامی (Digital Dependency) ءَ بہ رکّ اَنت، کہ اے مروچیگیں دور ءَ نوک‌ آباداتی نزام ءِ یک نوکیں دروشمے ءَ اِنت.

ایشی ءَ ابید، کانودی نزام ءُ سایبری پالیسی باید اِنت جوڑ کنگ بہ بنت تانکہ الس ءِ ڈیٹا برکّ اِیت ءُ ھما دروگیں پروپیگنڈھانی ھلاسی بہ بیت کہ راج ءَ بے ایمن کن اَنت. میاں اوستمانی ھمکاپنی ھم زلوری اِنت، بلے ایشی ءِ ھمراہ ءَ ڈیجیٹل وت‌مستاری (Self-reliance) المی اِنت. گُڈّی گپ ایش اِنت کہ سایبر جنگ ءَ تئیاری نوک‌ آباداتی راجاں نہ ایوک ءَ رکّین اِیت، بلکیں آیاں آجوئی، کومی پجار، ءُ میان اوستمانی تاکت ءِ نزام ءَ برابر ءِ شریکدار جوڑ کنت.

دی بلوچستان پوسٹ: اے نبشتانک ءِ تہ ءَ درشان کُتگیں ھیال ءُ لیکہ نبشتہ کار ءِ جِندئیگ اَنت، الّم نہ اِنت کہ دی بلوچستان پوسٹ رسانک نیٹورک ایشانی منّوک بہ بیت یا اگاں اے گل ءِ پالیسیانی ءِ درشانی انت-